Een fase afsnijding dimmer regelt de helderheid van een lamp door het achterste deel van elke wisselstroomcyclus af te kappen. Waar een traditionele fase aansnijding dimmer juist het voorste deel van de golfvorm wegsnijdt, doet de fase afsnijding dimmer precies het omgekeerde. Dit maakt beide technieken geschikt voor verschillende typen lampen en belastingen.
Hoe fase afsnijding precies werkt
Wisselstroom wisselt continu van positief naar negatief, met een frequentie van 50 keer per seconde in Nederland. Elke cyclus heeft een begin en een einde. Bij fase afsnijding (ook wel trailing edge dimming of RC-dimming genoemd) laat de dimmer de stroom normaal opstarten aan het begin van de cyclus, maar snijdt hij die stroom vroegtijdig af vóór het einde van de halve golf. Hoe eerder de dimmer de stroom afkapt, hoe minder energie de lamp ontvangt en hoe lager de helderheid wordt.
Technisch gezien gebruikt een fase afsnijding dimmer een MOSFET of IGBT als schakelcomponent. Deze halfgeleiders schakelen soepel en vrijwel geruisloos. Dat is een belangrijk verschil met de fase aansnijding dimmer, die een TRIAC gebruikt en daardoor aan het begin van elke cyclus een harde schakelstoot geeft. Die schakelstoot is precies de oorzaak van het bekende zoem- of bromgeluid bij goedkopere dimmers.
Welke lampen werken met een fase afsnijding dimmer
Fase afsnijding is bij uitstek geschikt voor elektronische transformatoren en LED-drivers. Moderne LED-lampen met een interne driver verdragen de zachte afsnijding veel beter dan de harde aansnijding. Fabrikanten van dimbare LED-lampen vermelden op de verpakking of in de specificaties welk type dimmer wordt ondersteund. Kijk daarbij naar de aanduidingen “trailing edge”, “RC” of “fase afsnijding”.
Gloeilampen en halogeenlampen op een conventionele trafo werken prima met een fase aansnijding dimmer, maar kunnen ook met fase afsnijding worden gedimd. De keuze maakt daar weinig uit, omdat deze lampen vrijwel alles aankunnen. Bij LED is dat anders: een verkeerd type dimmer leidt tot flikkeren, minimale helderheidsdrempels of vroegtijdige uitval van de lamp.
Hieronder een kort overzicht van welk dimmertype bij welke lamp past:
| Lamptype | Fase aansnijding (LE) | Fase afsnijding (TE) |
|---|---|---|
| Gloeilamp | Ja | Ja |
| Halogeen (conventionele trafo) | Ja | Nee (risico) |
| Halogeen (elektronische trafo) | Nee | Ja |
| Dimbare LED | Soms | Vaker geschikt |
| Compactfluorescentielamp (spaarlamp) | Nee | Nee (tenzij specifiek dimbaar) |
Voordelen van de fase afsnijding dimmer
Het grootste voordeel is de stille werking. Omdat de stroom geleidelijk wordt onderbroken in plaats van abrupt gestart, ontstaan er nauwelijks elektromagnetische storingen. Dat betekent minder zoemen uit de lamp of de dimmer zelf. Voor woonkamers, slaapkamers en andere ruimtes waar je geen achtergrondgeluid wilt, is dit een serieus praktisch voordeel.
Een tweede voordeel is de betere compatibiliteit met moderne LED-verlichting. Veel LED-lampen zijn gevoelig voor de schommelingen die een fase aansnijding dimmer veroorzaakt. De soepelere schakelkarakteristiek van een fase afsnijding dimmer geeft de LED-driver meer ruimte om stabiel te werken, wat flikkeren en vroegtijdige slijtage vermindert.
Nadelen en valkuilen
Fase afsnijding dimmers zijn doorgaans duurder dan fase aansnijding dimmers. De MOSFET- of IGBT-technologie kost meer dan een eenvoudige TRIAC. Dat prijsverschil is in de winkel zichtbaar: een eenvoudige fase aansnijding dimmer kost al snel de helft minder dan een vergelijkbare trailing edge versie.
Verder werkt een fase afsnijding dimmer niet met conventionele (magnetische) transformatoren. Sluit je zo’n combinatie toch aan, dan kan de dimmer beschadigen of de trafo oververhit raken. Controleer dus altijd eerst welk type transformator of driver je lamp gebruikt voordat je een dimmer kiest.
Tot slot heeft ook de fase afsnijding dimmer een minimale belasting nodig. Sluit je te weinig watt aan, dan werkt de dimmer instabiel. De minimale belasting staat in de handleiding van de dimmer en varieert per model, maar ligt doorgaans tussen de 5 en 50 watt.
Fase afsnijding dimmer kiezen in de praktijk
Controleer bij de aankoop van een dimmer altijd drie dingen: het type lamp dat je wilt dimmen, het vermogen van de installatie (totale wattage van alle aangesloten lampen) en het type driver of transformator. Staat op de LED-lamp “dimbaar” zonder verdere specificatie? Vraag dan bij de fabrikant na of het een trailing edge compatibele lamp betreft, of zoek de technische specificaties op via de productpagina.
Wil je meerdere LED-lampen op één dimmer aansluiten, tel dan het totale vermogen op en controleer of dat binnen het maximale bereik van de dimmer valt. Een dimmer die geschikt is voor 0 tot 400 watt redt het bij acht lampen van 8 watt elk makkelijk, maar controleer ook de minimumgrens zodat de dimmer stabiel blijft als je later lampen vervangt door nog zuinigere modellen.
De keuze voor een fase afsnijding dimmer is voor de meeste moderne LED-installaties de verstandigste. Het is stiller, vriendelijker voor de lamp en beter afgestemd op hoe huidige LED-drivers werken. Betaal je iets meer, dan heb je ook jarenlang minder last van flikker- en geluidsproblemen.
